De wereld is groot genoeg voor iedereen

Acht jaar geleden loopt Sawsan voor het eerst de Wereldwijven Ateliers binnen. Met haar contactpersoon zijn ze op zoek naar een plek waar zij één keer per week genoeg afstand heeft om de spanning los te kunnen laten. Het leven in het AZC, waar zij met haar man en drie kinderen verblijft, is op dat moment zwaar. Haar jongste dochter heeft een beperking, waardoor ze voortdurend in en uit het ziekenhuis zijn. Maar in het atelier bevindt zij zich ineens omringd door kleurrijke garens, stoffen, stapels kussens en een groep dames die geconcentreerd met hun handwerk bezig zijn aan de lange tafel.

Met een 'huh!? …' kijkt ze rond in verbazing. Het beeld van draden en naalden voelt voor haar vingers als een vertrouwde herinnering. Opgegroeid in een gezin van zes zussen en drie broers, met een moeder die zelf nooit kleren kocht, is Sawsan een vrouw geworden die niets leuker vindt dan haar eigen jurken ontwerpen. En het is deze passie voor kleren maken - die ooit begon toen ze een jong meisje was, achter de naaimachine van haar moeder - die nu weer het licht lijkt te hebben gevonden. Al op dag één komen er twee gedachten bij haar op: 'Dit is de plek waar ik had moeten zijn' en 'Mag ik meerdere dagen per week komen?'

De weg naar leiderschap

De Wereldwijven Ateliers wordt al snel een tweede thuis voor Sawsan. 'Het is tijd, Sawsan. Je moet weg', hoort ze vaak aan het einde van de dag, waarop zij lachend reageert: 'Maar waarom? Dit is gewoon mijn rusttijd.' Niet alleen is Sawsan moeilijk het Dordtse Muntpand uit te krijgen, haar begeleiders zien ook hoe zij een belangrijk knooppunt wordt binnen de groep. Het zijn tien dames uit diverse landen, met verschillende moedertalen, die tegelijk met Sawsan beginnen. De voertaal van de lessen is Nederlands, waardoor niet iedereen de instructies kan volgen.

Hier weet Sawsan te hulp te schieten. Ze heeft ruime naaivaardigheden en spreekt meerdere talen: Koerdisch, Arabisch, Nederlands en Engels. En talen die ze niet spreekt, kan ze soms toch verstaan - zoals die van de Joegoslaven met wie ze samenwoonde in het AZC. Na twee maanden dames begeleiden krijgt ze een verrassende vraag: 'Hey Sawsan, jij past beter dan wij als begeleider. Wil jij gewoon de dames begeleiden? Je doet het nu al, maar wil je officieel begeleider worden?'

Een sprong naar het heden, en we zien Sawsan als coördinator van het naaiatelier. Voor haar is dit heel belangrijk; het symboliseert een nieuw begin. Een nieuw hoofdstuk dat zij zelf mag schrijven, nadat zij één keer te veel de kracht heeft moeten vinden om weer helemaal opnieuw te beginnen. Tegen alle geruis in, zichzelf blijven herinneren dat de wereld groot genoeg is voor iedereen en dat ook zij er mag zijn. Die gedachte heeft ze nergens anders zó sterk moeten vasthouden als in het asielzoekerscentrum, waar ze zeven pijnlijke jarenlang dacht: Huh ... tot wanneer kan ik in deze situatie leven? 'Sommige mensen zeggen dat ik bang ben geworden om diep in contact te komen met mensen die ik niet ken. Dat ik de pijn niet meer aandurf', zegt Sawsan zacht, over de reden waarom ze mensen niet meer zo dichtbij laat komen.

Ze is een vrolijke en sociale vrouw die veel mensen kent en nog veel meer groet, maar iemand thuis ontvangen, doet ze niet graag. Zeven jaar lang bestond haar leven in het AZC uit ongemakkelijke kennismakingen, gevolgd door pijnlijke afscheiden. Daar stond ze weer voor de deur, met haar man en kinderen, een nieuwe familie te ontvangen die met hen komt samenwonen. Langzaam verdwijnt het ongemak, hun kinderen raken bevriend en er worden nauwe banden gecreëerd. Maar al na twee of drie maanden krijgen de nieuwe huisgenoten een verblijfsvergunning en mogen ze doorverhuizen, terwijl Sawsan en haar familie opnieuw wachtend achterblijven.

Jaar in, jaar uit moet zij haar kinderen voorbereiden op een nieuwe introductie. Dit is totaal niet hoe zij haar leven jaren geleden had voorgesteld. 'Niemand heeft voor niks zijn land verlaten', zegt Sawsan geïrriteerd over de aannames die mensen maken over asielzoekers. 'Het is zo pijnlijk om alles achter je te laten en naar een vreemde, onbekende plek te gaan. Dat je daar vanaf nul moet beginnen. Als je die nul ooit nog krijgt.' Had het lot haar niet gedwongen te vluchten, dan had ze haar land ook nooit verlaten. Nog altijd draagt ze het Noord-Irak van vóór de oorlog in haar herinnering; de dagen toen alles nog luxe was. De dagen toen zij nog alles hadden.

Foto’s van een opgegeven terugkeer

Het leven in het AZC bleef zwaar. Sawsan had inmiddels twee kinderen gekregen terwijl ze in het AZC woonde, en moest zich elke woensdag melden bij de politie. Op woensdagavonden reden politieauto’s het centrum binnen om mensen op te zoeken voor uitzetting. Vrouwen en kinderen werden soms met geweld meegenomen, terwijl omstanders machteloos moesten toekijken. Sawsan kon het nauwelijks bevatten: 'We zijn hier gekomen om vrijheid te krijgen, niet om dit allemaal opnieuw mee te maken.' Ze hadden jaren gewacht, zoveel gezien, en wilden dit niet meer.

'Als ik gevangen word en met handboeien het land moet worden uitgezet, dan ga ik zelf wel. Als ik dat doe, dan is het klaar. Ik hoef niet meer.' Samen met haar man besloot ze naar het AOM in Leeuwarden te gaan - het Afstemmingsoverleg Mensensmokkel, dat mensen helpt bij vrijwillige terugkeer naar hun land. Ze gaven aan dat ze terug wilden en er werden pasfoto’s gemaakt voor een tijdelijk paspoort. Bij de eerstvolgende afspraak was het zover: ze kregen hun paspoorten en leverden die in bij het AOM. Maar toen zei de vrouw achter de balie ineens: 'Ik ga jullie procedure een week of twee vertragen.' Huh? Waarom?, vroegen ze verward. 'Ja, er brandt een lichtje boven', zei de vrouw peinzend, 'misschien kunnen jullie toch blijven. Ik vind het zonde dat jullie na zoveel jaren alsnog moeten gaan.'

Sawsan en haar man keken elkaar aan en barstten in lachen uit. 'Wat zegt zij nou?' Ze vonden het totaal niet geloofwaardig, maar gingen akkoord om twee weken af te wachten. In die twee weken vond het eerste inhoudelijke Kamerdebat plaats na de Tweede Kamerverkiezingen. In het debat stond een generaal pardon centraal voor asielzoekers die vóór april 2001 Nederland waren binnengekomen. Het debat werd overal gevolgd - er waren gezinnen die al langer dan tien jaar wachtten, met kinderen die nog steeds niet naar school mochten.

De minister van Vreemdelingenzaken, Rita Verdonk, ontraadde de motie ten zeerste tijdens het debat. Ze wilde Nederland niet aantrekkelijk maken voor nieuwe asielzoekers en wenste met onmiddellijke ingang de uitzettingsprocedures te herstarten. Maar ondanks haar verzet werd de motie - zij het nipt - aangenomen: 75 stemmen voor, 74 stemmen tegen. In het AZC brak euforie uit. Mensen renden juichend naar buiten en vuurwerk werd afgestoken. 'Zoveel mensen waren blij dat het eindelijk mogelijk werd. Die dag vergeet ik nooit. De foto’s die wij hebben gemaakt om terug te gaan, werden onze foto’s om te blijven.'