Spoorwegaffiche

Vakantie. Je wandelt door het museum van een middelgrote buitenlandse stad, het wordt tijd voor de uitgang en een terrasje. En dan gebeurt het. Je ogen dwalen nog naar het volgende schilderij en er overvalt je een vaag gevoel van herkenning. Plotseling valt het kwartje: ‘Dat is Dordrecht.’ Onbekende kunstenaar, geen geweldig schilderij, maar wel heel erg Dordt. Een acute aanval van ijdelheid brengt het teweeg.

Dit werk veroorzaakt net zoiets. Je hoeft er alleen niet voor naar het buitenland, want dit kleurrijke affiche van de London and North Eastern Railway (NLER) is onlangs door Regionaal Archief Dordrecht aangekocht bij Sotheby’s in London. Het is een gewild collector’s item uit de ‘golden age of the railway poster’, de jaren 20 en 30 van de vorige eeuw. Google maar eens railway poster en je bent zo een paar uur verder.

De vroegste spoorwegaffiches uit de jaren 40 van de 19de eeuw, waren vooral informatieve aanplakbiljetten. Speciaal mooi waren ze niet. Rond 1850 werd de concurrentie tussen de meer dan 100 zelfstandige spoorwegmaatschappijtjes in Engeland zo hevig dat men meer ging adverteren. Om nieuwe markten aan te boren, verlegden ze hun aandacht van gewone binnenlandse reizigers naar toeristische excursies en vakantiebestemmingen.

De eerste geïllustreerde spoorwegaffiches dateren van 1870. Het duurt echter nog tot 1905 voordat NLER een kunstenaar de opdracht geeft om een ontwerp te maken. Dat is het begin van een generatie posters, waarop niet alleen een treintje staat, maar waarop bijna beeldvullende landschappen, strandscènes en stadsgezichten voorkomen, als ware landschapsschilderijen. Inmiddels is de kwaliteit van het drukwerk ook sterk verbeterd en wordt er meer aandacht besteed aan typografie.

Na de samenvoeging van veel spoorwegmaatschappijen in 1923 behoort LNER tot ‘The Big Four’. Om zich te kunnen onderscheiden ontwikkelt elke maatschappij een eigen stijl. De LNER is zeer vooruitstrevend in zijn grafische vormgeving en kenmerkt zich door het gebruik van een heldere schreefloze letter en slogans, zoals ook op dit affiche, ontworpen door George Harrisson. Korte zinnetjes zoals ‘King’s Cross for Scotland’, ‘Harwich for the continent’ of nog exotischer ‘Dordrecht via Harwich’. Het moet klinken als een wereldreis.

Als je het affiche nog eens goed bekijkt, vallen behalve de sappige kleuren ook andere dingen op. De Grote Kerk is natuurlijk meteen herkenbaar en toch klopt er iets niet. De bebouwing om de kerk is als het ware samengeperst, waardoor de huizen hoger lijken. Zo hoog dat de verhouding ten opzichte van het schip van de kerk niet klopt. Ook de kleuren hebben iets on-Nederlands. De bakstenen zijn vervangen door kleurvlakken van zo’n zonnig karakter dat je zou denken dat Dordrecht aan de Middellandse Zee ligt. Het fameuze Dordtse licht was Harrison kennelijk niet genoeg. Desondanks heeft hij van Dordrecht een bestemming voor een droomvakantie weten te maken.

Helen Stroosma

Sluit het Verborgen Museum